जनोपचार न्यूज नेटवर्क खामगाव

 मेळघाट शैक्षणिक सहलीतून विद्यार्थ्यांना जैवविविधता, मधुमक्षिकापालन व मध प्रक्रिया उद्योगाचे प्रत्यक्ष ज्ञान

खामगाव:- विदर्भ शिक्षण प्रसारक मंडळ, खामगांव द्वारा संचालित गो. से. विज्ञान, कला व वाणिज्य महाविद्यालय, खामगाव येथील प्राणीशास्त्र विभागाच्या वतीने गुरुवार, दिनांक १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी बी.एस्सी. भाग-१ (मेजर प्राणीशास्त्र) च्या विद्यार्थ्यांसाठी चिखलदरा व मेळघाट परिसरात एकदिवसीय शैक्षणिक सहलीचे आयोजन करण्यात आले होते. विद्यार्थ्यांना निसर्ग, जैवविविधता, वन्यजीव संवर्धन, मधुमक्षिकापालन, मध प्रक्रिया उद्योग, औषधी वनस्पती आणि ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी यांविषयी प्रत्यक्ष अनुभवातून ज्ञान प्राप्त करून देणे हा या सहलीचा प्रमुख उद्देश होता.

या शैक्षणिक सहलीदरम्यान विद्यार्थ्यांनी चिखलदरा परिसरातील पंचबोल पॉइंट, देवी मंदिर, भीमकुंड, शक्कर तलाव तसेच मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प परिसरातील विविध नैसर्गिक स्थळांना भेट दिली. 

जाहिरात

या भेटीदरम्यान मेळघाटातील समृद्ध जैवविविधता, वनसंपदा, नैसर्गिक परिसंस्था आणि पर्यावरण संवर्धनाचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष निरीक्षणातून जाणून घेता आले. निसर्गातील विविध घटकांचे परस्परसंबंध, वन्यजीवांचे अधिवास आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाची आवश्यकता यांविषयी विद्यार्थ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण झाली.

सहलीच्या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात विद्यार्थ्यांनी चिखलदरा परिसरातील सिपना कला, विज्ञान व वाणिज्य महाविद्यालयाला भेट दिली. याप्रसंगी महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. राजेश जयपुरकर यांनी विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले. त्यानंतर विभागप्रमुख डॉ. विजयकुमार मंगळे आणि डॉ. सागर बांबल यांनी परिसरातील मध संकलन केंद्र, मध प्रक्रिया प्रकल्पाची कार्यप्रणाली आणि तेथील उपलब्ध यंत्रणा व सुविधांविषयी विद्यार्थ्यांना सविस्तर माहिती दिली.

त्यानंतर आमझरी मधुमक्षिकापालन केंद्राच्या भेटीदरम्यान विद्यार्थ्यांना मधमाशीपालनाची प्रत्यक्ष कार्यपद्धती, मध संकलन व प्रक्रिया तंत्रज्ञान, मधाचे शुद्धीकरण, पॅकेजिंग आणि विपणन यांविषयी माहिती देण्यात आली. मधमाशीपालनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या पेट्या, आवश्यक उपकरणे व साहित्य, मधमाशांच्या वसाहतींचे व्यवस्थापन, मध संकलनाची प्रक्रिया आणि मधाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी घ्यावयाची काळजी यांचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजावून सांगण्यात आले.

मधाचे गाळणीकरण व शुद्धीकरण, प्रक्रिया केलेल्या मधाचे पॅकेजिंग आणि बाजारपेठेतील विक्री यांविषयी मिळालेली माहिती विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त ठरली. याशिवाय मधमाशीचे मेण, परागकण, प्रोपोलिस आणि रॉयल जेली यांसारख्या मधमाशीजन्य सहउत्पादनांचे महत्त्व, त्यांचे विविध उपयोग आणि त्यांमधून निर्माण होणाऱ्या व्यावसायिक संधी यांचीही विद्यार्थ्यांना माहिती मिळाली.

मधमाशांचे परागीभवनातील योगदान, कृषी उत्पादनवाढीतील त्यांचे महत्त्व आणि जैवविविधता संवर्धनातील भूमिका यांमुळे मधुमक्षिकापालनाचे पर्यावरणीय व आर्थिक महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजले. मध उत्पादन, मूल्यवर्धन, विपणन आणि मधमाशीपालनावर आधारित स्वयंरोजगाराच्या संधींचा अभ्यास करण्याची संधीही विद्यार्थ्यांना या भेटीतून मिळाली.

याप्रसंगी वनस्पतीशास्त्र विभागप्रमुख डॉ. उज्ज्वला कोकाटे (मुरटकर) यांनी महाविद्यालयामार्फत विकसित करण्यात आलेल्या औषधी वनस्पती उद्यानाची (Ethno-Medicinal Plant Garden) विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष माहिती दिली. या उद्यानामध्ये सध्या विविध प्रकारच्या सुमारे ५०० औषधी वनस्पती उपलब्ध असल्याचे त्यांनी सांगितले.

या उद्यानातील अनेक वनस्पतींचा पारंपरिक पद्धतीने सर्दी, पडसे, ताप, पित्त आणि खोकला यांसारख्या सामान्य आरोग्यविषयक तक्रारींसाठी उपयोग केला जातो, अशी माहिती त्यांनी विद्यार्थ्यांना दिली. परिसरातील आदिवासी समुदायांकडून पारंपरिक वनस्पतीज्ञान संकलित करून विविध वनस्पतींचे पारंपरिक उपयोग जाणून घेण्यात आले. या माहितीच्या आधारे संबंधित वनस्पतींची ओळख पटवून त्यांची लागवड महाविद्यालयाच्या औषधी वनस्पती उद्यानामध्ये करण्यात आली आहे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

 

या उपक्रमामुळे स्थानिक आदिवासी समुदायांकडे पिढ्यान्‌पिढ्या जतन झालेले पारंपरिक वनस्पतीज्ञान, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि औषधी वनस्पतींचे शैक्षणिक महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजून घेता आले. पारंपरिक ज्ञानाचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण, वनस्पतींचे संवर्धन आणि भावी संशोधनासाठी अशा उद्यानांचे महत्त्वही अधोरेखित झाले. या मार्गदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांना वनस्पतीशास्त्र, प्राणीशास्त्र, पर्यावरण आणि पारंपरिक ज्ञान यांतील परस्परसंबंध जाणून घेण्याची संधी मिळाली.

याप्रसंगी मनोगत व्यक्त करताना प्राणीशास्त्र विभागप्रमुख डॉ. जी. बी. काळे यांनी नमूद केले की, शैक्षणिक सहल म्हणजे केवळ मनोरंजन किंवा पर्यटन नसून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभवातून ज्ञान मिळवून देणारा महत्त्वपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम आहे. या सहलीच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना मेळघाटातील समृद्ध जैवविविधता, वनसंपदा आणि पर्यावरण संवर्धनाचे महत्त्व प्रत्यक्ष अनुभवता आले. त्याचबरोबर मधुमक्षिकापालन व मध प्रक्रिया क्षेत्रात राबविण्यात येणारे विविध उपक्रम, मध संकलन, प्रक्रिया, विपणन आणि मधमाशीजन्य उत्पादनांचे व्यावसायिक महत्त्व जाणून घेण्याची संधी मिळाली.

संबंधित शैक्षणिक संस्थेसोबत असलेल्या सामंजस्य कराराच्या (Memorandum of Understanding – MoU) माध्यमातून शैक्षणिक सहकार्य, ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि विद्यार्थ्यांसाठी उपलब्ध होणाऱ्या प्रात्यक्षिकाधारित शिक्षणाच्या संधींचे महत्त्वही त्यांनी स्पष्ट केले. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अशा अनुभवाधारित शैक्षणिक उपक्रमांची आवश्यकता अधोरेखित करताना, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासासोबतच मेळघाटातील निसर्गरम्य पर्यटनस्थळांचा आनंदही उत्साहाने घेतल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यामुळे ही सहल शैक्षणिकदृष्ट्या उपयुक्त, अनुभवसमृद्ध आणि आनंददायी ठरली.

उपक्रमाबद्दल महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. संजय वराडे, विदर्भ शिक्षण प्रसारक मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. सुभाषराव बोबडे आणि सचिव डॉ. प्रशांत बोबडे यांनी सहभागी विद्यार्थी व शिक्षकांचे अभिनंदन केले. अशा शैक्षणिक उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमातील संकल्पनांचे व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त होऊन त्यांच्यात वैज्ञानिक दृष्टिकोन, पर्यावरणविषयक जाणीव, निरीक्षणक्षमता आणि संशोधनाची अभिरुची विकसित होण्यास मदत होत असते असेही त्यांनी पुढे सांगितले. या शैक्षणिक सहलीच्या यशस्वी आयोजनासाठी प्राणीशास्त्र विभागप्रमुख डॉ. जी. बी. काळे,  प्रा. मनोज बाभळे, डॉ. सचिन खंडारे, डॉ. दीपाली धरमकार, प्रा. अनिकेत वानखेडे यांनी विशेष परिश्रम घेतले.अशी माहिती एका प्रसिद्धी पत्रकाद्वारे प्रसिद्धी प्रमुख प्रा. डॉ. मोहम्मद रागीब देशमुख यांनी दिली आहे.